Het welzijn van honingbijen verzekeren

Tegenwoordig wordt dierenwelzijn in het algemeen beschreven aan de hand van de volgende vijf domeinen (Mellor et al., 2020 [de geïnteresseerde lezer kan ook de werken geciteerd in deze paper raadplegen]):

– Voeding

– Fysieke omgeving

– Gezondheid

– Gedragsinteracties met de omgeving, andere dieren en mensen

– Mentale toestand (elk vorig domein heeft uiteindelijk een positieve of negatieve invloed op de mentale toestand door de subjectieve ervaringen [gevoelens] van het dier)

Deze vijf domeinen kunnen ook toegepast worden op honingbijen, aangezien in de verklaring over dierenbewustzijn van New York aangenomen wordt dat er minstens een realistische mogelijkheid is van bewustzijn bij insecten. In die verklaring staat ook dat het onverantwoordelijk is deze mogelijkheid te negeren in beslissingen die het dier beïnvloeden. Daarom is het belangrijk ook rekening te houden met welzijnsrisico’s voor honingbijen (New York University, 2024). Honingbijen vertonen sociale, cognitieve en zelfs affectieve complexiteit die vergelijkbaar is met die van sommige gewervelde dieren (Schukraft, 2019). Formato et al. (2024) vatten welzijn van geteelde honingbijen als volgt samen: “een evenwichtige en dynamische toestand, zo natuurlijk mogelijk, waarin het superorganisme in de bijenkast en elke individuele bij de vrijheid hebben om hun rol en voorkeuren tot uitdrukking te brengen, in hun fundamentele behoeften te voorzien en zich op positieve wijze aan te passen aan externe stressfactoren zonder onnodig te lijden“.

In de volgende paragrafen worden de vijf domeinen van dierenwelzijn toegepast op de honingbij (Formato et al., 2024). In het geciteerde artikel wordt in Appendix A een lijst geveven van 243 honingbijenwelzijnspraktijken voor de bijenteelt en hoe deze praktijken binnen de vijf domeinen passen. Het toepassen van deze principes om het welzijn van honingbijen te verzekeren kan hen daarenboven weerbaarder maken tegen dreigingen als klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en blootstelling aan pesticides (alhoewel deze dreigingen best gewoonweg vermeden worden, rekening houdend met de vijf domeinen) (Formato et al., 2024). Zo is het bijvoorbeeld aangetoond dat kolonies die toegang hebben tot natuurlijk voedsel (proteïne uit pollen) minder aan ziektes lijden en beter de winter overleven dan kolonies die met proteïnesupplement gevoederd worden (DeGrandi-Hoffman et al., 2016).

Voeding

Uitdagingen:

– voedsel- of watertekort

– te lage voedselkwaliteit

Kansen:

– genoeg voedsel en water van goede kwaliteit

– een gevarieerd voedselaanbod wat betreft vorm, kleur en geur

Voorbeelden:

– slechts artificieel bijvoederen wanneer nodig

– Wanneer bijvoederen nodig is, voor een goede kwaliteit zorgen met een goede balans van noodzaklijke nutriënten. Dit is belangrijk bij proteïnesupplement, want zo zijn 40% van de suikers aanwezig in soja, vaak een ingrediënt in proteïnensupplement, eigenlijk toxisch voor bijen (Barker, 1977 volgens Brodschneider & Crailsheim). Schade blijft meestal echter beperkt, doordat deze suikers verdund worden temidden van de suikers die bijen binnenkrijgen uit nectar en suikersiroop.

Omgeving

Uitdagingen:

– ongemakken wat betreft huisvesting, zoals extreme hitte of koude, een tekort aan schaduw, extreme vochtigheid, een tekort aan plaats binnenin de bijenkast

– uidagende vlieggebieden, zoals fysieke obstakels, extreme afstanden tot voedselbronnen, monoculturen, hoge aanwezigheden van concurrenten, hoge aanwezigheid van roofdieren

– lage lucht- of bodemkwaliteit

– door de mens veroorzaakte vervuiling, zoals pesticiden en elektromagnetische velden

Kansen:

– gemak wat betreft huisvesting, zoals thermisch comfort, adequate vochtigheid, aanwezigheid van schaduw, genoeg plaats binnen de kast

– een goed vlieggebied

– de goede herkenbaarheid van de bijenkast (tussen aandere bijenkasten)

Voorbeelden:

– het plaatsen van bijenkasten in gebieden met een hoge biodiversiteit

– correcte inwintering

– adequate ventilatie tijdens transport

– bijenkasten die van elkaar te onderscheiden zijn door ze te verven in verschillende kleuren of met verschillende figuren

– niet te veel bijenkasten hebben staan in een gebied (zie ook “crowding” in Garrido & Nanetti, 2019) [dit helpt ook tegen verspreiding van ziektes, domein 3]

Gezondheid

Uitdagingen:

– verwondingen

– slechte gezondheid (door ziektes of parasieten)

– slechte reporductiecondities, zoals een slechte koningin, een slechte vruchtbaarheid van koninginnen of darren

Kansen:

– verwondingen voorkomen

– ziektes en parasieten vookomen en behandelen

– goede reproductiecondities, zoals een goede koningin hebben

Voorbeelden:

– zoveel mogelijk vermijden van het pletten van bijen, bijvoorbeeld door geen handschoenen te dragen indien mogelijk en door rustig te werken

– varroabesmetting monitoren door mijten te tellen en behandelen wanneer nodig zonder gebruik van synthetische chemische producten

– het beroken van bijen voor en tijdens een inspectie om te voorkomen dat zij zichzelf doden door te steken of op een manier gewond geraken terwijl ze hun kolonie proberen te verdedigen (Schukraft, 2019)

Gedragsinteracties met de omgeving, andere dieren en mensen

Uitdagingen: gelimiteerde positieve interacties en gedrag

– beperking van natuurlijk vlieg- en foerageergedrag

– beperking van raatbouw

– beperking van de eileg

– beperking van waaieren

– beperking van natuurlijk paren

kansen: mogelijkheid om natuurlijk gedrag uit te drukken

– vlieg- en foerageergedrag

– zwermen

– raatbouw

– waaieren

– vrije eileg

– natuurlijke paring

– mogelijkheid om in een gebalanceerde sociale structuur te interageren

Voorbeelden:

– het houden van lokaal aangepaste bijenvolken

– het verkiezen van de arrestraammethode boven het inkooien van de koningin, aangezien de koningin kan blijven leggen bij de arrestraammethode

– geen darrenbroed verwijderen (alhoewel dit wel helpt tegen de opbouw van varroa –> domein 3: het zijn niet altijd gemakkelijke, vanzelfsprekende keuzes)

Mentale toestand

Negatieve invloeden:

– honger en dorst

– ongemak qua huisvesting

– ziekte

– uitputting

– frustratie

– eenzaamheid

– gebrek aan controle of veiligheid

– angst

– pijn

Positieve invloeden:

– Beloning voor betrokkenheid bij verkenning en voedsel zoeken

– algemeen gemak qua huisvesting

– rust

– levendigheid

Voorbeeld van het rekening houden met de mentale toestand:

de bijenkast niet opendoen wanneer je merkt dat de bijen aggressiever of rapper geïrriteerd zijn dan anders

Referenties

Brodschneider R, Crailsheim K (2010) Nutrition and health in honey bees. Apidologie 41: 278–294. https://doi.org/10.1051/apido/2010012

DeGrandi-Hoffman, G., Chen, Y., Rivera, R., Carroll, M., Chambers, M., Hidalgo, G., & de Jong, E. W. (2016). Honey bee colonies provided with natural forage have lower pathogen loads and higher overwinter survival than those fed protein supplements. Apidologie 47, 186–196. https://doi.org/10.1007/s13592-015-0386-6

Formato, G., Giannottu, E., Lorenzi, V., Roncoroni, C., Pietropaoli, M., Pedrelli, C., Bagni, M., & Palomba, S. (2024). Definition and Identification of Honey Bee Welfare Practices Within the Five Domains Framework for Sustainable Beekeeping. Applied Sciences, 14(24), 11902. https://doi.org/10.3390/app142411902

Garrido, C., & Nanetti, A. (2019). Welfare of managed honey bees. In The welfare of invertebrate animals (pp. 69-104). Cham: Springer International Publishing. DOI: 10.1007/978-3-030-13947-6_4

Mellor, D. J., Beausoleil, N. J., Littlewood, K. E., McLean, A. N., McGreevy, P. D., Jones, B., & Wilkins, C. (2020). The 2020 Five Domains Model: Including Human–Animal Interactions in Assessments of Animal Welfare. Animals, 10(10), 1870. https://doi.org/10.3390/ani10101870

New York University (2024). The New York Declaration on Animal Consciousness [online]. The New York Declaration on Animal Consciousness [laatst geraadpleegd op 02 oktober 2025].

Schukraft, J. (2019). Managed Honey Bee Welfare: Problems and Potential Interventions [online]. Effective Altruism Forum. Managed Honey Bee Welfare: Problems and Potential Interventions — EA Forum [laatst geraadpleegd op 02 oktober 2025]